Nga Rōpu Whakahaere ka Taea e Koe te Whakapātu

Kei nga rōpu whakahaere i roto i te rārangi nei nga korero e pā ana ki te whenua Māori, a, ka taea te whakamahi hei wahi tīmatanga mau ki te rangahau whenua Māori.

Kaore kē te katoa i raro te rārangi nei. Mehemea kaore he pokapu e hāngai ana kia rārangitia, me whakapā mai ki a sedmonds@linz.govt.nz.

Te Kooti Whenua Māori

He kooti puna korero, Te Kooti Whenua Māori, ara, te Māori Land Court. Ko tana ake tino mahi he tuhi i te rangatiratanga ō te whenua Māori. Ka hoki ra ano nga korero ki te tau 1862.

Kua roa noa atu te Kooti e tuhi ana i te rangatiratanga ō te whenua Māori, a, no mai ra no i te wā ō nga Whakahei ātanga Karauna tuatahi, tae noa mai ki tēnei wā. Me whakaae ra hoki te Kooti ki te hokonga ō te whenua Māori, ki te whakawhitinga ō nga hea i waenganui ō nga rangatira, ki nga kaipupuri hea hou rānei, ki te hokonga ō te whenua Māori (ma te rihi, ma te raihana rānei), ki te wāwāhi tanga (te wawaetanga) ō te whenua Māori. Ka tuhia nga whakahaerenga ō te Kooti ki roto i nga Pukapuka Meneti a Te Kooti Whenua Māori, ka, tuhia hoki nga whakaritenga me nga whakatau a te Kooti. Ka mutu tera, ka hīratia atu te pane kuini whakamana a te Kooti, e te kaiwhakawā.

Ka taea e nga kaiwhakawā e toru, neke atu rānei ō te Kooti Whenua Māori ki te tu hei Kooti Pīra Māori ki te whakawā i nga tono ki Te Kooti Whenua Māori. Ki te whiriwhiri rānei, i nga take, i tonoa e Te Taraipiunara ō Waitangi e pā ana ki nga rohe ō mua, ā te iwi, kia whakaritea e rātou.

Ka karangahia hoki pea; nga kaiwhakawā hei apiha whakahaere ō Te Taraipiunara ō Te Tiriti ō Waitangi i nga wā e noho a-wahanga ana te Taraipiunara.

Te Puni Kōkiri

Ko te mahi nui a Te Puni Kōkiri he hoatu ki te kawanatanga he tohutohu e teitei ana te kounga mo:

  • Te whanaungatanga ō te Karauna ki te iwi, ki te hapu me te Māori, a, ki;
  • Nga whāinga, ki nga pānga me nga takohanga a te kawanatanga ki te Māori.

Te Kaitiaki Māori

E whakahaere mahi mai ana te Tari ō Te Kaitiaki Māori i tana Tari Upoko i Te Whanga-nui-a-Tara, a, mai i ana Tari a-Rohe kua poua ki Whangarei, ki Kirikiriroa, ki Rotorua, ki Whanganui, a, ki Tūranga-nui-a-Kiwa. Ko ō rātou mokamoka whakapā, ko:

Te Whare ō Te Puni Kōkiri
143 Huarahi ō Lambton Quay
Te Whanga-nui-a-Tara
Nama waea: 04 922 9200
Waea whakaahua: 04 922 9210
Karere hiko: maori.trustee@tpk.govt.nz

Ko nga mahi matua a Te Kaitiaki Māori ka pa ki:

  • Te whakahaeretanga ō ētahi ake poraka whenua Māori kei tetahi pokapu, kei tetahi poari tiaki rānei e pupuri ana mo nga rangatira; na rātou te whenua;
  • Te kohinga me te whakaratonga i nga reti me ētahi atu moni whiwhi mai i te whenua kei te whakahaerea e Te Kaitiaki Māori;
  • Te haumitanga ō nga moni a te pou tiaki.

Kaore he pae tukutuku a te Kaitiaki Māori.

Te Whare Tohu Tuhituhinga ō Aotearoa

Ko Te Whare Tohu Tuhituhinga ō Aotearoa, ara, ko Archives New Zealand te "Pūmahara ō te Kawanatanga me te Kaipupuri ō te Korero Tūmatanui". Ka ata titiro ia, mehemea kei te whai putanga atu, a, kei te rāhuitia aua korero a te kawanatanga e tino pā ana ki te whanaketanga ō Aotearoa, ki te mahi ake a tona kawanatanga, ki nga ora me nga wāteatea tanga a ōna kirirarau. Ka ata titiro hoki ia mehemea kei te rāhuitia nga mea nei.

He pātengi raraunga ō nga Pukapuka Meneti a Te Kooti Whenua Māori ta Te Whare Tohu Tuhituhinga ō Aotearoa! I whakaputaina e Te Whare Wananga ō ākarana i te marama ō Mahuru, i te tau 1996 hei Kohinga mo Aotearoa me Te Moana-nui-a-Kiwa.

Te Taraipiunara ō Waitangi

Ko te mahi matua a Te Taraipiunara ō Waitangi, ara, te Waitangi Tribunal, he whakatakoto i nga taunakitanga ki mua i te kawanatanga e pā ana ki nga tono a te iwi Māori mo te whakamahinga tuwaenga ō te Tiriti ō Waitangi, a, ki te whakāro rānei mehemea kei te maiorooro nga take e tonohia ra ki nga mātāpono ō Te Tiriti ō Waitangi.

He mana taunakitanga anake nga mana ō Te Taraipiunara (ka pa anake ki tekione 27B ō te State Owned Enterprises Act 1986) ēngari, he maha ōna taunakitanga ki te kawanatanga i mua kua whakāetia, kua whakatinanatia. A, he matatiki whai taonga ō nga hitori Māori ki te ra nei nga pūrongo a te Taraipiunara kua oti te whakaputa.

Te Tari Whakatikatika Tono Tiriti

Ko nga mahi nui a Te Tari Whakatikatika Tono Tiriti, ara, te Office of Treaty Settlements he:

  • Whakawhitiwhiti whakaaro i te taha ō te Karauna ki te whakatikatika i nga amuamu ō nehe ra i raro i Te Tiriti ō Waitangi;
  • Whakatinana i nga whakatikatika kua tutuki;
  • Whakahaere i nga Tikanga (Mechanism) Papare i nga Panga Māori i roto i nga whenua a te Karauna kua toe mai (ara, Te Tikanga Papare Māori - the Māori Protection Mechanism).

Te Puna Mātauranga ō Aotearoa

E pupuri ai Te Puna Mātauranga ō Aotearoa, ara, te National Library i nga momo kohinga ō te rauemi rangahau, a, he whai taonga. Kei reira hoki Te Whare Pukapuka ō Alexander Turnbull - he pātaka kupu, he pātaka whakaahua, he pātaka oro e whakaatu mai ana i nga mahi a nga iwi ō Aotearoa me nga iwi ō Nga Motu ō Te Moana-nui-a-Kiwa ki a tātou.

Nga Kaitiaki Rēti Ngahere Karauna

Nga Kaitiaki Rēti Ngahere Karauna, ara, te Crown Forestry Rental Trust, nga korero e pā ana ki te whenua Karauna kua whakaputaina he Raihana Ngāherehere Karauna ki runga. Ko te kainga noho whakapata atu, ko:

8 Huarahi ō Aitken
Thorndon
Te Whanga-nui-a-Tara
Waea: 04 915 1500

I poua Te Pou Tiaki Reti Ngāherehere Karauna i raro i te Crown Forest Assets Act 1989 whai atu ana i nga mahi whakawhitiwhiti whakāro i waenganui i te Māori me te Karauna. I whakāe nga taha e rua kia hokona e te Karauna ana rawa ngāherehere (ara, nga rākau paina) ō runga i te whenua Karauna, ēngari kia kaua ake te whenua e hokona kia whakaarotia ra ano nga tono ki te Karauna e Te Taraipiunara ō Waitangi e pa ana ki te rangatiratanga ō te whenua. I te wā nei, kei nga rangatira ō te ngāherehere te raihana ki te whenua, otirā, ko te hunga tēnei e utu nei i tetahi reti mo nga raihana kei a rātou e pupuri ana.

Kei te pupuri Nga Kaitiaki Rēti Ngahere Karauna i nga utu mo nga raihana a-tau mo ia ngāherehere, a, a tona wā ka whakawhitia ki te rangatira tuturu (ko te kaitono Māori tera, ko te Karauna rānei). Ko nga painga, ara, ko nga hua kei te puta ake i te mahi haumi i nga reti, kei te whakamahia era e te pou tiaki ki te āwhina i nga kaitono Māori ki te takatū me te whakatakoto i a rātou tono ki Te Taraipiunara ō Waitangi, me te āwhina atu i nga mahi whakawhitiwhiti whakaaro menā he whenua ngāherehere Karauna kei roto, ka uru atu rānei.

Na te Minita ō te Putea, ara, na te Minister of Finance nga kaitiaki e toru a te Karauna i whakaingoa. Na Te Kaunihera Māori ō Aotearoa, ara, na te NZ Māori Council me te Whetereihana ō nga Mana Whakahaere Māori, ara, te Federation of Māori Authorities nga kaitiaki Māori i whakaingoa. Mai i te tau 1989 ki tēnei wā, kua tata ki te 50 miriona tāra te moni kua whakapaua e te Pou Tiaki mo nga tono. Kua whakahokia ētahi whenua ngāherehere ki ā Ngai Tahu me Tainui, ko te hua tēnei ō rātou whakatikatika. A ake nei ka whiwhi Te Uri ō Hau i te whenua ngāherehere. Ko tetahi wahi tēnei ō tōna whakatikatikanga.

Kaore he pae tukutuku ā Nga Kaitiaki Rēti Ngahere Karauna.