Te Ketu Korero Whenua Māori

I te tīmatanga

E whai ake nei nga kupu akoako poto kia kaha ai nga kaipātai ki "te tīmata". Mo ētahi atu tohutohu āmiki, me haere koe ki te kimi tohutohu i Te Kooti Whenua Māori, ara, te Māori Land Court.

E toru nga wahi nunui rawa atu ō te ketu whakamohio ka hiahiatia e koe i te wā e tīmata ana koe ki te ketu whenua Māori. Ara, ko:

  • Te ingoa ō te rangatira, tangata rānei nana te whenua;
  • Te ingoa ō te poraka whenua;
  • Te Kooti Whenua Māori a-Rohe kei reira te whenua e takoto ana.

Te ingoa ō te rangatira, tangata nana te whenua

E mōhiotia ana tūturu pea te ingoa ō te rangatira nana te whenua, ēngari me tino oho atu ano nga kairangahau ki ēnei ahuatanga e whai ake nei. He maha nga Māori e rua, e toru rānei ō rātou ingoa e mōhiotia ana! Ko ētahi ō nga ingoa Māori i tangotiā mai i te reo Ingarihi. Ko ētahi i whakapākehātia, ēngari kaore i te tino mōhiotia, ko te mahi a ētahi ō nga tamariki ka tango i te ingoa whānau ō to rātou whaea hei ingoa whānau mo rātou, ka tango rānei ētahi i te ingoa tuatahi ō to rātou matua.

Ko tetahi huarahi ingoa a Te Kooti Whenua Māori i kitea i mua i tuhia penei. Te ingoa ō Te rangatira i roto i ana korero: Ko John Brown, Hone Brown rānei, Ko Hone Parāone, John Parāone rānei.

Te ingoa ō Te poraka whenua

I roto i nga korero tuku iho, ka korero te Māori mo ō rātou hea "i whiwhia e rātou i roto i tēnā poraka, i tēnā poraka". Ko te whakamāramatanga i roto i Te Ture Whenua Māori Act 1993 mo te Poraka e penei ana. Ko te katoa tēnei ō nga whakaratonga whenua kua whakaurua, kua whakaahuatia ki roto i te whakaaetanga a-tuhituhi mo te ingoa. Ki te Māori, ko te ingoa ō te Poraka, te mea e tino whakātu ana, i ō rātou whenua. Ko te ingoa ō te Poraka, te ingoa tuturu, (pera i te poraka ō Puketapu). He ingoa na te Karauna, na Te Kooti Whenua Māori rānei i hoatu i te wā i whakaheiatia tuatahitia ai te Poraka. Ko te ingoa ō te Poraka te mea takitahi e mōhiotia ana e te nuinga i te wā hei mea whakātu i roto i te mahi rangahau whenua Māori.

He taputapu whai painga mo te ketu Poraka Māori te Pātengi Raraunga Whakamohio Whenua Māori, ara, te Māori Land Information Base e whakahaerea ana e Te Puni Kōkiri mai i nga mōhiotanga i hoatu i Te Kooti Whenua Māori.

Te Kooti Whenua Māori a-rohe

Me mōhiotia ko tēhea Kooti Whenua Māori a-Rohe kei reira te whenua e takoto ana, ko te mea nui. I ētahi wā, ka rite tonu, ka ōrite rānei te ingoa ō nga poraka i nga rohe wehe kē.

Hei tauira, puta tahi ai te ingoa poraka Puketapu i roto i nga rohe ō Taranaki me Tūrangi.

Kei roto i te Rārangi Whakātu ā-Motu a Te Kooti Whenua Māori, (ara, The Māori Land Court's National Index) ō te Pūnaha Whakamohio Whenua Māori (ara, te Māori Land Information System) nga korero e pā ana ki te ingoa me te rangatiratanga e pupuritia ana i te wā nei.

I mua atu i te wā i whakatūngia ai te Rārangi Whakātu a-Motu (ara, te National Index) i te tau 1999, i puritia nga korero whenua Māori i runga i nga wharangi e noho makere noa ana i roto i te konae. He maro te uwhi. I rārangitia nga korero ā wakapū, ma te ingoa ō te poraka whenua. E homai ana e nga uwhi haenga pepa nei, i te ingoa ō te rangatira me nga tohutoro e pa ana ki nga momo wawahitanga, ki nga tauatanga i whakahaerea i muri, tetahi rānei ō ēnei.

Te mōhiotanga ka hiahiatia i tūātu

Ahakoa te ingoa ō te poraka ka noho mai hei mea tino whakātu i te ingoa ō te whenua Māori, ara ano nga hātepe (ā, kei te puta tonu i tēnei wā) kā noho mai hei mea whakarerekē te rahi, te ingoa, me nga rangatira ō te poraka, i te wā i whakaheia tia ai te whenua ki te Māori. Ko nga hātepe nei, ko nga pānga, ko nga wawahitanga, ko nga whakatōpūtanga, ko te Whakapākehā tanga ō nga ingoa.

Ki te mea atu Te Kooti Whenua Māori ki a koe kei a LINZ tetahi korero, ko te mahi mau he haere ki ta matou whārangi i runga i te ipurangi, ara, Te Whai Putanga atu ki nga Korero Whenua. Ka whakātu hoki taua wharangi i te whakamohio hei hoatu mau ki a LINZ i te wā e tono korero atu ana koe i a ia.

Me mārama mai koe ki tēnei: I te wā nei, kei te whakarere kē a LINZ i tana huarahi whakawātea atu i nga korero.

Ki te ketu ma te whakamahi i tetahi tangata e ngaio ana ki te whenua

Ki te hiahia koe ma tetahi atu tangata hei ketu mau, me whakapā atu ki tetahi māngai ketu ō te rohe. Ko ēnei nga wahi āwhina hei titiro mau i roto i nga Wharangi Kowhai (ara, i nga Yellow Pages):

  • nga Māngai Hoko Whenua (Real Estate Agents)
  • te Tumu Whakahaere Wahi (Property Management)
  • te Whakamohio Whenua (Land Information)
  • te Penapena Rawa (Resource Management)
  • nga Ratonga Tuhinga (Document Services)
  • nga rōia (lawyers)
  • nga kairūri (surveyors)

Ko nga momo korero kei a LINZ e pupuri ana

Kei a LINZ te momo ō nga korero whenua e pupuri ana. Ka kitea he rārangi ō nga momo korero me tetahi whakamaramatanga ki aua momo i runga i ta matou wharangi he Tipoki ō te Momo Korero, (ara, Record Type Summary).

Kei a LINZ nga korero pea, e whai ake ana, hei āwhina i a koe i roto i to rangahau i tuātu ēnei i runga ake nei!

Nga whakāetanga a-pukapuka hoko a te Karauna

Ko nga whakāetanga a-pukapuka nga korero a te Karauna mo nga hokonga ō te whenua i whakahaerea e ia, tae atu ki nga hokonga mai ō te whenua Māori ki a ia. I roto ia take, i hainatia he whakaaetanga a-pukapuka e nga rangatira me te Karauna.

E ai ki nga korero ō mua, i hokona mai e te Karauna te whenua Māori tuatahi i ākarana i te tau 1840. I haere tonu nga mahi hoko a te Karauna, na ana apiha hoko whenua i muri mai i mahi. Ko nga hokonga i Te Wai Pounamu, he hokonga tino rahi rawa atu, ēngari kare mo nga wahi i ata rāhuitia mo te iwi Māori anake, i hokona penei tia te katoa ō te motu ō Te Wai Pounamu mai i nga rangatira Māori, ma te mutunga ō te rau tau tekau ma iwa ka tutuki. Ā'ngari nga hokonga i te Ika-a-Maui, he poraka whenua paku noa nei nga hokonga.

Kua kiriata mokitotia nga whakaaetanga-a-pukapuka kua rārangitia ma te ingoa Māori ō te poraka. Kei te watea mai nga tārua ō nga whakaaetanga-a-pukapuka hei tirohanga i nga tari a-rohe a LINZ.

Kua whakaputainatia ano ētahi ō nga hokonga ō Te Ika-a-Maui i roto i nga pukapuka e rua a H Hanson Turton ō te tau 1877, ara, "Māori Deeds of Land Purchases in the North Island of New Zealand". Karanga tiā ana ēnei, ko Nga Whakaaetanga a-pukapuka a Turton, ara, Turton's Deeds.

Kua whakaputainatia ano nga hokonga ō Te Wai Pounamu i roto i nga pukapuka e rua i tuhia e Alexander Mackay i te tau 1873, ara, nga pukapuka, "A Compendium of Official Documents Relative to Native Affairs in the South Island".

Nga whakahei ātanga Karauna

I te whiwhinga a te Karauna i tana pānga ki nga hokonga mai whenua Māori, a te raupatu rānei, ka tuhia atu e ia nga hokonga mai ō te whenua ō muri atu ki roto i nga Whakahei ātanga Karauna, ara, nga Crown Grants. Na nga whakahei ātanga nei te taunakitanga motuhenga ō te rangatiratanga i hoatu ki te kaihoko e te Karauna.

Ma tetahi rārangi whakātu ingoa (te ingoa ō te kaiwhakahē ātanga), mē nga tohu kupu tari a-rohe rānei, e whai putanga atu ki nga whakahei ātanga a te Karauna. I te mea ko te Māori te tokomaha ō nga kaitango whakahei ātanga Karauna, ka noho whaipainga nga kuputohu hei taputapu rangahau i te taha e pā ana ki te hītori.

I tukuna tuatahitia nga Whakahei ātanga Karauna i raro i Nga Tohutohu a Te Ariki Tapairu i te tau 1840 (ara, nga Royal Instructions of 1840) ki a Kāwana Hopihana, a, no muri mai ka tukuna e te kaihanganga ture. I whakaheiatia nga Whakahei ātanga Karauna mai i te tau 1840 ki te tau 1880 Ko ētahi i te whakaheia tonutia i tōmuri mai i te tau 1890. No muri mai i nga Whakahei ātanga Karauna ka puta ake ko nga tiwhikete ingoa (ara, nga certificates of name). Na te putanga ake ō ēnei ka tīmata te mahi ki te aki i nga rangatira ki te whakahauraro i ō rātou whakahei ātanga mo nga tiwhikete ingoa (ara CT), i tukua tuatahitia ra i nga te tau 1870 piki atu.

Kei te watea i nga tari a-rohe a LINZ te Whakahei ātanga Karauna hei tirohanga.

Nga rehita takitaro

Kei roto i a LINZ te maha ō nga pukapuka rehita e noho ana. E karangatia ana, ko Nga Rehita Takitaro (ara, nga Provisional Registers). I whakaūngia tuatahitia ēnei pukapuka i te tau 1871. I te wā i rehitatia tua tahitia ai te Korehere, te Wehenga me ētahi atu whakatau ingoa rānei a Te Koti Whenua Māori ki a LINZ i raro i Te Ture Whakawhiti Whenua, (ara, te Land Transfer Act), ka whakamanatia aua mea ki roto i Nga Rehita Takitaro, ara, nga Provisional Registers (nga PR). Ka hoatu he tau ki te pukapuka me te wharangi mo ia ra, ka whakataua he ingoa, a, ka whakamahia i te taha ō te kuhimua "PR" hei putanga atu ki nga whakatau ingoa. Tata te katoa ō nga whakatau ingoa nei na Te Koti Whenua Māori i whakapuawai i te tuatahi. I te nuinga ō te wā kei Te Koti Whenua Māori tonu nga tārua ō ēnei e pupuritia ana, otirā, te wahi e taea ana e koe te tiki atu. Ki te taha ō tetahi Rehitatanga Takitaro, ka whakaurua atu nga whakamāramatanga e mea ana i nga tuhinga mau whakamohio mo te whenua, mo tona rangatiratanga rānei. Ma nga tuhinga, otirā, era kei roto i a LINZ, nga kairangahau e ārahi ki ētahi atu rauemi! Ko te tikanga i te wā e rūritia ana te whenua, e utua ana nga utu, ka whakaputaina te katoa ō te Tiwhikete Ingoa, ara, te Certificate of Title, (te CT) mo te whenua. Ka whakātu te Ingoa i te rehita takitaro (te PR) tohutoro ō mua. Ka tuhia hoki te PR ki roto i tetahi whakamaharatanga ō nga tohutoro e puta mai ana i te ingoa hou.

Nga tohu puaki e pa ana ki te ketu korero whenua Māori

Ko tetahi ō nga mea tino uaua rawa atu i te wā e ketu korero ana tetahi, ko te kore e mōhio me patai ki a wai i te tuatahi, ara, ki Te Kooti Whenua Māori, ki a LINZ rānei.

HE TOHU PUAKI
Mehemea kei roto i te whakaahuatanga ō te whenua kei te ketu koe tetahi ingoa Poraka Māori hei wahanga ō te whakaahuatanga, me haere koe ki te ketu i te Pātengi Raraunga Whakamohio Whenua Māori, ara, te Māori Land Information Base a Te Puni Kōkiri, me haere rānei ki te ketu i nga korero nehe a Te Kooti Whenua Māori i te tuatahi.
HE TOHU PUAKI
Ki te kore he ingoa Poraka Māori i roto i te whakaahuatanga ō te whenua kei te ketu koe, na, me haere ki te tepu āwhina a LINZ i te tuatahi.
HE TOHU PUAKI
Pānuitia nga patai e rite tonu ana te uiuitia iho ki nga pātai e whai ake nei.
HE TOHU PUAKI
Mehemea kua whiwhi i a koe he whakamohio mai i te Kooti Whenua, a, kua tono koe ki a LINZ, me mau mai e koe te whakamohio tautoko i to taha, ki a LINZ.

Nga Patai e Rite Tonu Ana Te Uiuitia

E whai ake nei tetahi rārangi ō nga patai e rite tonu ana te uiuitia mo te mahi ketu i te korero whenua Māori me te whaitake ki te whenua Māori. Ehara tēnei rārangi i te katoa ō nga momo patai kei te puta ake ki a matou. He kōwhiringa anake ēnei ō te nuinga ō nga patai e uiuiatiā mai ana. Ko te mahi a nga patai me nga whakautu he āwhina i a koe i roto i to rangahau, a, he whakamarama i nga hātepe e karapoti ana i te rehitatanga ō nga pānga ki te whenua Māori.

Te patai: He pānga ta tōku matua i roto i tetahi whenua "kei runga peā kei te raki". He aha nga korero e taea ai e LINZ te whakātu mai ki āhau mo te whenua nei?

Te whakautu: Tikina te katoa ō te whakamohio kei te Koti Whenua Māori e pupuri ana mo taua whakaratonga ō te whenua, tae atu ki te wahi kei reira te whenua e takoto ana, ki te whakaahuatanga ō te whenua me nga hea kei to matua e pupuri ana. Ko te ingoa ō te tangata nana te whenua te whakātu tino nui rawa atu.

Ka ketu hoki peā koe i te korero a LINZ mo te whakamohio e pa ana ki te ingoa me ōna panga. Me haere koe ki te tari a-rohe a LINZ kei reira tō whenua e takoto ana. I tūātu i tera, ka hiahia peā koe ki te tiki i tetahi tangata he ngaio ki te whenua hei whakahaere i te mahi nei mou.

Ka hiahia rānei koe ki te haere ki Te Puni Kōkiri, ki te titiro rānei ki runga i tana ara tukutuku, Te Pātengi Raraunga Whakamohio Whenua Māori, ara, te Māori Land Information Base kia mōhio ai koe ki te whenua, ki te whakawhāiti i to rangahau, tetahi rānei ō ēnei.

Kimihia te tari a LINZ, ara, te LINZ office e tata atu ana ki to whakaratonga whenua.

Te patai: Kua hemo taku tupuna-whaea! Me pēhea ōna pānga whenua Māori e whaitakengia ai e matou?

Te whakautu: Whakahaerea nga take katoa e pā ana ki te tauatanga, ara, te succession e Te Kooti Whenua Māori. Mo nga take e pā ana ki te Wahanga IV ō Te Ture Whenua Māori Act 1993, ko te whakamana i te wira ō tetahi kua hemo te tikanga hoki ō te "whakahaeretanga" (ara, ō te administration). I te wā e whakaputaina ana he whakatau tauatanga e te Kooti, ka whakaputaina hoki pea e rātou te whakatau ki a LINZ hei rehitatanga ki roto i te pūnaha Ingoa Whenua, ara, te Land Title system.

Te patai: Ko te tohutohu mai a Te Kooti Whenua Māori ki ahau, kua komoa nga whakatau kooti mo te wāwāhi tanga ō te whenua ki roto i te Tari Ingoa Whenua hei rehitatanga. He aha te tikanga ki tera?

Te whakautu: Ka taea e te Kairēhita ō Te Kooti Whenua Māori te whakatakoto nga whakatau hei rehitatanga i roto i te pūnaha Ingoa Whenua. Ko tēnei te hātepe e whakaputa ana i te Tiwhikete Ingoa, ara, te Certificate of Title (te CT) ki te whenua. He tuhinga okawa te Tiwhikete Ingoa e tuhi ana i nga korero mo nga kawetanga e pa ana ki tetahi ake whakaratonga whenua kua whakatūria e te CT. Kei roto nga korero mo te ahuatanga a-ture ō te whenua, mo nga rangatira katoa ō te wā nei me ō mua, mo tetahi ō nga tuhinga a-ture (pera i nga mōkete, nga rihi, nga tika, nga huarahi urunga atu ki te whenua i raro i te ture, nga tikanga whakatiki, te aha, te aha) kua rehitatia ki te CT ō te whenua. Kei roto hoki i te CT e mau ana he hoahoa e whakātu ana i te ahūa me nga korahi ō te whenua. Kei roto i te wahanga e hāngai ana ō te tari a LINZ te CT taketake e pupuri ana. Kei te rangatira ō te whenua, kei tetahi tangata rānei kua whakaingoatia (pera i te rōia, i te peke moni) he tārua ō te tauira e pupuri ana. Na, a tona wā e whakanohoa haeretia ai nga ingoa a-hiko i raro i te pūnaha Landonline a LINZ i te wahi ō nga tārua maro ō nga Tiwhikete Ingoa.

Ka kaha hoki koe ki te mātaki i te whakamohio kua whakaputaina e LINZ ki runga i te Whakamohio Mahere Ruri me te Ingoa ō te Whenua, ara, te Land Title and Survey Plan Information.

Te patai: I tēnei wā, kei tōku whānau tetahi whenua kua whakarōpū ngia hei "whenua whānui". E pīrangi ana matou ki te whakarerekē i te tūranga ō to matou whenua hei "whenua Māori" - Me pēhea tēnei e taea ai e matou?

Te whakautu: Ma te tono ki Te Kooti Whenua Māori tēnei e taea ai. Ko te kooti anake ka kaha ki te whakarerekē i te tūranga ō te whenua whānui menā he Māori te rangatira, kia noho ai hei whenua Māori. Na, whai atu ana i tera, ka taea e LINZ te whakatau rehita mo te whenua.

Te patai: Kei te rangahau ahau i te whenua mo tōku hapu. He aha nga whakamohio e pā ana ki nga korero ō mua ka taea e au te tiki atu i te tari ō te rohe a LINZ?

Te whakautu: Tera pea kei nga hoahoa mo te whenua Māori te whakamohio mo nga wahi tapu me ētahi atu wahi hiranga e pupuri ana. Kei ētahi atu momo hoahoa pea: kei roto i nga pukapuka tuwaenga pea. I ētahi wā kei roto i nga korero tawhito a te Lands and Survey nga ingoa Māori ki ētahi wahi ake. Ka taea e Nga Ratonga Ingoa Whenua, ara, e Land Title Services te tono mōu ki te pūnaha rehitatanga Whakaaetanga-a-Pukapuka, Whakahei ātanga Karauna ō mua, ki te kimi i te māramatanga e pa ana ki te whakamahinga ō te whenua, tae atu ki nga whakaritenga me nga whakārohanga ō te hoko. Ka taea hoki e koe te tiki atu nga tārua ō nga whakatau a Te Kooti Whenua Māori kua rehitatia ki a LINZ. I mua atu i Te Ture Whenua Māori Act 1993, kaore nga whakatau i herea e te ture kia rehitatia ki a LINZ na reira, kaore pea nga korero a LINZ i te oti. ēngari, kei Te Kooti Whenua Māori e pupuri ana te kohinga katoa ō nga korero e pā ana ki te whenua Māori.

Ka pīrangi peā koe ki te haere ki te tono ki Te Puni Kōkiri ki te tirotiro i te Pātengi Raraunga Whakamohio Whenua Māori, ara, te Māori Land Information Base kia mōhio ai koe ki te whenua, kia mōhio ai koe ki te whakawhāiti i to ketu, a, tetahi rānei ō ēnei.

Te patai: He aha āku ake hea e pupuri ana i roto i tetahi poraka whenua Māori?

Te whakautu: Tikina tēnei whakamohio i Te Kooti Whenua Māori, ara, i te Māori Land Court.

Te patai: Kei hea taku poraka whenua Māori e takoto ana?

Te whakautu: Me haere ki te ketu tahi i Te Kooti Whenua Māori me te Pātengi Raraunga Whakamohio Whenua Māori, ara, te Māori Land Information Base ma te whakauru atu i te ingoa ō te poraka whenua, ka taea te Pātengi Raraunga Whakamohio Whenua Māori ki te ketu i tō poraka mōu.

The refreshed LINZ website will be live on Monday 3 November.

You’ll still be able to access the same information, but you’ll notice a change in the design and layout of the site.

Read more about the changes.